آفت کنه، اعضایی از ردهی بندپایان هستند که در صنوف زیستی مختلف حضور دارند و به عنوان آفات گیاهان زراعی، گلخانهای و باغی شناخته میشوند. این موجودات کوچک، با ویژگیهای منحصر به فرد خود، در ساختار و عملکرد با حشرات تفاوتهای قابل توجهی دارند. به عنوان مثال، در مقابل شاخکهای حشرات، آفت کنه از کلسیر برخوردار هستند و بدن آنها از دو قسمت سر و سینه و شکم تشکیل شده است. همچنین، در مرحله بالغی، کنهها دارای چهار جفت پا هستند در حالی که حشرات فقط سه جفت پا دارند. علاوه بر این تفاوتها در ساختار، آفت کنه دستهبندیهای متعددی را شامل میشوند. به طور کلی، آنها به دو دستهی آبزی و خشکی زی تقسیم میشوند. کنههای خشکی زی معمولاً در خاک زندگی میکنند و جمعیتهای بسیار بالایی را ایجاد میکنند که از جمله بندپایانهای حیاتی هستند. همچنین، برخی از کنهها به صورت پارازیتی در بینگی و مهرهداران زندگی میکنند و برخی دیگر به عنوان انگل درون بدن حشرات و مهرهداران فعالیت میکنند. در این مقاله، به بررسی عمیقتر این موجودات جالب و مهم خواهیم پرداخت و همچنین به راههای مقابله با آنها میپردازیم. با ما در این مقاله همراه باشید تا با آفت کنه بیشتر آشنا شوید. جهت کسب اطلاعات بیشتر درباره دستگاه دفع حشرات این صفحه را دنبال کنید.
تفاوتهای اصلی کنهها و حشرات
برای کنترل بهتر آفات، ابتدا باید آنها را به خوبی بشناسیم. کنهها در مقابل حشرات (که دارای شاخک هستند)، دارای اندامهای دهانی خاصی به نام کلیسر (Chelicerae) هستند. بدن کنهها تنها از دو قسمت «سر و سینه» و «شکم» تشکیل شده است؛ در حالی که بدن حشرات سه قسمتی است. همچنین در مرحله بلوغ، کنهها دارای ۴ جفت پا هستند، در حالی که حشرات بالغ تنها ۳ جفت پا دارند (البته پورهها و لاروهای کنه نیز ممکن است ۳ جفت پا داشته باشند). کنهها به دو دسته کلی آبزی و خشکیزی تقسیم میشوند و گونههای خشکیزی معمولاً در خاک یا روی گیاهان زندگی میکنند.
مهمترین انواع کنههای آفت گیاهی
مهمترین انواع کنههای آفت گیاهی عبارتاند از:
- کنه قرمز مرکبات
- کنه تارتن دونقطهای یا کنه عنکبوتی
- کنه گالزا و کنه زنگ
۱. کنه قرمز مرکبات (Citrus Red Mite)
کنه قرمز یکی از آفات مهم زیررده Acari و از خانواده Tetranychidae است که به عنوان آفتی کلیدی برای مرکبات در ایران و سایر نقاط جهان شناخته میشود.
- ویژگیهای ظاهری و چرخه زندگی: این گونه بیش از ۱۱۰ میزبان گیاهی دارد. اندازه کنههای این خانواده بین ۰.۲ تا ۰.۸ میلیمتر است. تخمهای آنها قرمزرنگ، پیازیشکل و دارای یک ساقه میانی تقریباً بیرنگ هستند که تنها با استفاده از میکروسکوپ یا بینوکولر قابل مشاهدهاند. کنه قرمز زمستان را به صورت تخم روی تنه و شاخههای درختان سپری میکند. در بهار، همزمان با باز شدن جوانهها، لاروها و پورهها شروع به تغذیه و خسارت زدن به برگهای جوان، گلها و میوههای کوچک میکنند. نسل اول این کنه در اوایل بهار حدود ۲۰ روز و در تابستان ۱۰ تا ۱۵ روز طول میکشد. در شرایط مساعد، این آفت میتواند ۱۲ تا ۱۵ نسل در سال داشته باشد.
- نحوه خسارت: کنه قرمز با مکیدن شیره گیاهی از برگها، میوهها و شاخههای سبز مرکبات تغذیه میکند. خسارت این آفت باعث ایجاد لکههای سفید یا زرد روی برگها، تخریب بافت مزوفیل، کاهش فتوسنتز و در نهایت ریزش شدید برگها میشود.
روشهای کنترل کنه قرمز
تراکم کنه در اوایل بهار و اوایل پاییز به بیشترین حد خود میرسد و در هوای بسیار گرم یا سرد کاهش مییابد.
- مبارزه زمستانه: استفاده از روغنپاشی زمستانه به همراه کنهکشهایی مانند نیسورون، اورتوس، آپولو یا انویدور (با غلظت ۰.۵ در هزار).
- مبارزه بهاره: استفاده از کنهکشهایی نظیر آمیتراز (غلظت ۲ در هزار)، نئورون (غلظت ۱ در هزار) یا نیسورون (غلظت ۰.۵ در هزار).
- نکته: سم هگزی تیازوکس (نیسورون) یک کنهکش نفوذی-گوارشی است که روی تخم، لارو و پوره تأثیر عالی دارد اما روی کنه بالغ بیتأثیر است. جهت جلوگیری از مقاومت سموم، حتماً تناوب در مصرف آفتکشها را رعایت کنید.
۲. کنه تارتن دونقطهای یا کنه عنکبوتی (Two-spotted Spider Mite)
کنه عنکبوتی (Tetranychus urticae) یکی از مخربترین آفات در سراسر جهان است. اندازه این کنه بسیار کوچک و ذرهبینی بوده و اغلب در پشت برگها پنهان میشود. وجود دو لکه تیره رنگ در دو طرف بدن، دلیل نامگذاری آن به «کنه دونقطهای» است. این آفت پلیفاژ (چندخواراست و روی درختانی چون زبان گنجشک، نارون، صنوبر، انواع رز، گلهای زینتی و درختان میوه مانند سیب و انگور فعالیت میکند. کنههای عنکبوتی با مکیدن شیره گیاه، برگها را خشک، زرد و پوشیده از تارهای عنکبوتی میکنند. این تارها گرد و غبار را جذب کرده و باعث خفگی برگ و توقف فتوسنتز میشوند. در صورت عدم مبارزه، گیاه دچار ضعف شدید، ریزش برگ و پیری زودرس میشود.
روشهای کنترل کنه عنکبوتی
- کنترل بیولوژیک: استفاده از شکارگرهای طبیعی مانند کنههای شکارگر (فیتوزئیدها)، بالتوریها و کفشدوزکها.
- اقدامات زراعی و فیزیکی: استفاده از ارقام مقاوم با برگهای ضخیم، آبیاری منظم و جلوگیری از تنش خشکی. همچنین شستشوی درختان در ماههای گرم سال (خرداد، تیر و مرداد) با صابونهای محلولپاشی و پتاسه میتواند جمعیت آفت را به شدت کاهش دهد؛ زیرا کنهها در محیطهای پر گرد و غبار تکثیر بیشتری دارند.
- کنترل شیمیایی: باید با احتیاط فراوان انجام شود تا مقاومت ایجاد نشود. استفاده از کنهکشهای اختصاصی با خاصیت تخمکشی مانند هگزیتیازوکس، باروک و فنپیروکسیمیت در مراحل اولیه شیوع آفت توصیه میگردد.
۳. کنه گالزا و کنه زنگ
علاوه بر کنههای تارتن و قرمز، دستهای دیگر از کنهها به نام کنههای اریوفید (Eriophyidae) وجود دارند که به کنههای زنگ یا گالزا معروفاند. این کنهها ساختاری کرمیشکل داشته و تنها دارای $۲$ جفت پا هستند. خسارت آنها معمولاً به صورت تغییر شکل برگها، ایجاد گال (برجستگیهای زگیلمانند) و زنگار روی میوهها (به ویژه در مرکبات و گوجهفرنگی) بروز میکند. کنترل این کنهها نیز نیازمند هرس شاخههای آلوده و استفاده از سموم کنهکش اختصاصی یا گوگردپاشی در زمان مناسب است.
نتیجهگیری
مدیریت آفات کنه نیازمند تلفیقی از روشهای مختلف است. تکیه صرف بر سموم شیمیایی نه تنها باعث طغیان مجدد آفت و از بین رفتن حشرات مفید میشود، بلکه مقاومت کنهها به سموم را نیز در پی دارد. پایش مداوم گیاهان، حفظ رطوبت محیط، شستشوی برگها و استفاده اصولی از کنهکشها در زمان مناسب، کلید داشتن گیاهانی سالم و عاری از آفت است.
پشه آئدس چیست؟ + راههای درمان نیش پشه آئدس | پارسیان دافع
[…] کسب اطلاعات بیشتر درباره دیگر مقالات، مقاله آفت کنه را […]