برونشیت به التهاب نایژه‌ها، یعنی مجاری رساننده هوا به ریه، گفته می‌شود. سرفه با یا بدون خلط شایع‌ترین نشانه آن است و ممکن است با خستگی، گلودرد، خس‌خس یا احساس ناراحتی سینه همراه باشد. برونشیت حاد معمولاً پس از یک عفونت ویروسی رخ می‌دهد و اغلب خودبه‌خود بهتر می‌شود؛ اما سرفه طولانی یا تکرارشونده باید از نظر برونشیت مزمن و بیماری‌های دیگر بررسی شود. این مطلب برای آگاهی عمومی است و جای تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.
فهرست مطالب
انواع برونشیت
برونشیت حاد
برونشیت حاد معمولاً بر اثر ویروس‌های تنفسی ایجاد می‌شود. سرفه ممکن است خشک یا خلط‌دار باشد و همراه با گرفتگی بینی، گلودرد یا خستگی شروع شود. در بسیاری از افراد علائم طی حدود سه هفته برطرف می‌شوند. طولانی‌شدن سرفه یا بدترشدن حال عمومی نیازمند بررسی است؛ نباید هر سرفه‌ای را برونشیت دانست.
برونشیت مزمن
برونشیت مزمن به‌طور معمول با سرفه خلط‌دار دست‌کم سه ماه در سال و در دو سال پیاپی تعریف می‌شود، پس از آنکه علت‌های دیگر بررسی شده باشند. این حالت اغلب در چارچوب بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) دیده می‌شود. سیگار، دود دست‌دوم و مواجهه طولانی‌مدت با گردوغبار یا بخارهای محرک از عوامل خطر مهم‌اند. «برونشیت آلرژیک» اصطلاحی رایج اما تشخیص مستقل و دقیقی برای همه این علائم نیست؛ خس‌خس و سرفه تکراری ممکن است به آسم یا علت دیگری مربوط باشند.
علائم برونشیت چیست؟
سرفه، با یا بدون خلط، نشانه اصلی است. خستگی، گلودرد، گرفتگی بینی، درد خفیف بدن، ناراحتی سینه هنگام سرفه، خس‌خس و گاهی تنگی نفس یا تب خفیف نیز ممکن است رخ دهد. وجود خلط زرد یا سبز به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که عفونت باکتریایی است یا آنتی‌بیوتیک لازم است.
علت برونشیت و راه انتقال آن
برونشیت حاد بیشتر به‌دنبال عفونت ویروسی مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا، RSV یا کووید رخ می‌دهد. ویروس عامل عفونت می‌تواند هنگام سرفه، عطسه یا تماس نزدیک منتقل شود؛ بنابراین برونشیت حاد عفونی ممکن است واگیردار باشد. خودِ التهاب مزمن نایژه‌ها واگیردار نیست، هرچند فرد مبتلا به برونشیت مزمن نیز می‌تواند هم‌زمان به عفونت تنفسی مبتلا شود.
دود سیگار، دود دست‌دوم، آلودگی هوا و بخارها یا ذرات محرک می‌توانند مجاری تنفسی را تحریک کنند. برای آشنایی با احتیاط‌های مربوط به تماس با مواد شیمیایی خانگی، مطلب مضرات حشره‌کش‌ها برای سلامت انسان را بخوانید. هیچ دستگاه دفع حشره‌ای درمان برونشیت نیست.
تشخیص و زمان مراجعه به پزشک
پزشک با پرسیدن مدت سرفه، بیماری‌های زمینه‌ای، وضعیت تنفس و معاینه تصمیم می‌گیرد آیا بررسی بیشتری لازم است. عکس قفسه سینه یا آزمایش برای همه افراد مبتلا به سرفه لازم نیست، اما در صورت احتمال ذات‌الریه یا بیماری دیگر ممکن است درخواست شود.
اگر سرفه بیش از سه هفته ادامه دارد، خون در خلط می‌بینید، تنگی نفس دارید، تب چند روز ادامه یافته یا برونشیت مرتب تکرار می‌شود، برای ارزیابی پزشکی مراجعه کنید. تنگی نفس شدید، کبودی لب‌ها، گیجی یا ناتوانی در صحبت‌کردن به علت مشکل تنفس، نیازمند کمک فوری اورژانس است. افراد باردار، سالمندان و کسانی که بیماری قلبی یا ریوی، دیابت یا ضعف ایمنی دارند بهتر است زودتر مشورت کنند.
درمان برونشیت
درمان برونشیت حاد و مراقبت خانگی
برونشیت حادِ بدون عارضه معمولاً بدون درمان اختصاصی خوب می‌شود. استراحت، نوشیدن مایعات کافی، پرهیز از دود و مرطوب نگه‌داشتن مناسب هوا می‌تواند به تحمل علائم کمک کند. عسل ممکن است سرفه را در بزرگسالان و کودکان بالای یک سال تسکین دهد؛ به نوزاد زیر یک سال عسل ندهید. برای داروهای بدون نسخه، به‌ویژه در کودکان یا افراد دارای بیماری زمینه‌ای، با پزشک یا داروساز مشورت کنید. بخار آب داغ و نزدیک‌کردن صورت به ظرف آب جوش خطر سوختگی دارد.
آیا آنتی‌بیوتیک لازم است؟
در برونشیت حادِ معمول، آنتی‌بیوتیک به‌طور روتین توصیه نمی‌شود؛ زیرا علت اغلب ویروسی است و مصرف بی‌دلیل دارو می‌تواند عارضه و مقاومت میکروبی ایجاد کند. اگر پزشک بیماری دیگری مانند ذات‌الریه یا سیاه‌سرفه را تشخیص دهد، درمان متفاوت خواهد بود. رنگ خلط به‌تنهایی دلیل تجویز آنتی‌بیوتیک نیست.
دارو و قرص گیاهی برونشیت
داروهای تسکین‌دهنده سرفه یا گشادکننده راه هوایی فقط در برخی شرایط و با توجه به سن و وضعیت بیمار مناسب‌اند. درباره اثربخشی قرص‌های گیاهی مانند «برونشی‌پرت» نمی‌توان برای همه بیماران وعده درمان یا تسریع قطعی بهبود داد. مکمل گیاهی نیز می‌تواند عارضه یا تداخل دارویی داشته باشد؛ پیش از مصرف، به‌خصوص در بارداری، کودکی یا بیماری زمینه‌ای، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
درمان برونشیت مزمن
در برونشیت مزمن، ترک سیگار و کاهش تماس با دود و آلودگی اهمیت اساسی دارد. پزشک بر حسب نتیجه ارزیابی ممکن است داروهای استنشاقی، توان‌بخشی ریوی یا درمان‌های دیگر را پیشنهاد کند. درمان برونشیت مزمن با مراقبت خانگیِ یک سرفه کوتاه‌مدت یکسان نیست.
برونشیت در کودکان
سرفه و خس‌خس کودک علت‌های مختلفی دارد و تشخیص برونشیت را نباید فقط بر اساس این نشانه‌ها گذاشت. برای کودک دارای تنفس دشوار، کم‌آبی، خواب‌آلودگی غیرعادی یا بدترشدن علائم، ارزیابی پزشکی لازم است. تب ۳۸ درجه یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه نیازمند تماس فوری با پزشک است. داروهای ترکیبی سرماخوردگی و سرفه بدون نسخه برای کودکان خردسال می‌توانند خطرناک باشند و نباید خودسرانه مصرف شوند.
تفاوت برونشیت با آسم، ذات‌الریه و کرونا
سرفه و تنگی نفس مختص برونشیت نیستند. آسم معمولاً با التهاب و تنگی متغیر راه‌های هوایی و دوره‌های تکرارشونده خس‌خس همراه است؛ ذات‌الریه عفونت بافت ریه است و ممکن است تب بالاتر یا تنفس تندتر ایجاد کند. کووید و دیگر عفونت‌های تنفسی نیز می‌توانند با برونشیت هم‌پوشانی علامتی داشته باشند؛ نبود یا وجود خلط به‌تنهایی آن‌ها را از هم جدا نمی‌کند. تشخیص و نیاز به آزمایش را پزشک بر اساس شرایط تعیین می‌کند. برای آشنایی با یک بیماری تنفسی متفاوت، مقاله بیماری سارس چیست؟ را ببینید.
آیا برونشیت طیور همان برونشیت انسان است؟
خیر. «برونشیت عفونی طیور» بیماری ویروسی جداگانه‌ای است که عمدتاً مرغ‌ها را درگیر می‌کند و می‌تواند علائم تنفسی و کاهش تولید تخم‌مرغ داشته باشد. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت حیوانات، موردی از عفونت انسان با ویروس اختصاصی این بیماری گزارش نشده است. راهنمای تشخیص و کنترل آن به دامپزشکی مربوط است، نه درمان برونشیت انسان.
چطور خطر برونشیت را کاهش دهیم؟
سیگار نکشید و از دود دست‌دوم و بخارهای محرک دور بمانید. دست‌ها را مرتب بشویید، هنگام سرفه دهان و بینی را بپوشانید و در زمان بیماری از تماس نزدیک با دیگران بکاهید. تهویه مناسب و دریافت واکسن‌های توصیه‌شده بر اساس سن و شرایط، مانند واکسن آنفلوانزا، به کاهش برخی عفونت‌های تنفسی کمک می‌کند.
سؤالات پرتکرار
برونشیت معمولاً چند روز طول می‌کشد؟
علائم برونشیت حاد اغلب طی حدود سه هفته بهبود می‌یابند. سرفه طولانی‌تر یا رو به بدترشدن باید بررسی شود.
آیا برونشیت واگیردار است؟
عامل ویروسی برونشیت حاد ممکن است منتقل شود. برونشیت مزمن به‌خودی‌خود واگیردار نیست.
آیا خلط رنگی یعنی به آنتی‌بیوتیک نیاز دارم؟
خیر. رنگ خلط به‌تنهایی عفونت باکتریایی را ثابت نمی‌کند؛ تصمیم درباره دارو به ارزیابی پزشک بستگی دارد.
خلاصه اینکه برونشیت حاد اغلب خودمحدودشونده است، اما سرفه طولانی، مشکل تنفس و علائم هشدار را نباید نادیده گرفت. تشخیص برونشیت مزمن و انتخاب درمان آن نیازمند بررسی پزشکی است.
منابع: CDC درباره برونشیت حاد، NHLBI درباره برونشیت، NHS درباره علائم و مراقبت و WOAH درباره برونشیت طیور.